11 marca w Polsce obchodzony jest Dzień Sołtysa, święto osób, które od wieków stoją na straży lokalnych wspólnot wiejskich. W 2026 roku nabiera ono szczególnego znaczenia, ponieważ właśnie teraz funkcja sołtysa przechodzi największą od lat modernizację. Nowe przepisy wzmacniają pozycję sołtysów, poszerzają ich kompetencje i dają im realny wpływ na rozwój wsi.
Najstarsza funkcja społeczna polskiej wsi
Sołtys jest jedną z najstarszych funkcji społecznych w Polsce. W średniowieczu pierwszym sołtysem nowo lokowanej wsi zostawał zazwyczaj zasadźca, czyli osoba odpowiedzialna za jej założenie i organizację życia mieszkańców. To właśnie wtedy, w XII i XIII wieku, do polszczyzny trafiło niemieckie słowo schultheiße, oznaczające kogoś, kto wyznacza obowiązki i powinności. Z czasem przekształciło się ono w formy szołtysz, szołtys i sołtes, aż przyjęło współczesne brzmienie. Co istotne, dawny sołtys był dziedzicznym zarządcą wsi działającym w imieniu feudała i przewodniczącym ławy sądowej. Dopiero w kolejnych stuleciach urząd ten stał się wybieralny, a w XX wieku zyskał charakter społeczny i obywatelski.
Kim są współcześni sołtysi?
Według danych Głównego Urzędu Statystycznego na koniec 2023 roku funkcję sołtysa pełniło w Polsce 40 554 osób. Wśród nich było ponad 18 tysięcy kobiet i ponad 22 tysiące mężczyzn. Najwięcej sołtysów działa w województwie mazowieckim, gdzie jest ich ponad 7,3 tysiąca. Statystyki pokazują również wyraźny trend pokoleniowy. Z roku na rok rośnie liczba młodych i lepiej wykształconych sołtysów, a także sołtysek, których w 2023 roku przybyło o 228 w porównaniu z rokiem poprzednim. Zmienia się więc nie tylko charakter pracy sołtysa, lecz także profil osób pełniących tę funkcję.
Nowe kompetencje i większa odpowiedzialność od 2026 roku
Rok 2026 przynosi największe od lat zmiany w zakresie kompetencji sołtysów. Nowelizacja ustawy o samorządzie gminnym i funduszu sołeckim, obowiązująca od 1 stycznia, wprowadza szereg nowych uprawnień. Wójt może upoważnić sołtysa do zarządzania mieniem komunalnym, takim jak świetlice wiejskie, place zabaw czy tereny rekreacyjne. Dzięki temu decyzje dotyczące lokalnej infrastruktury mogą być podejmowane szybciej i bliżej mieszkańców.
Sołtysi zyskują również prawo uczestniczenia w posiedzeniach komisji rady gminy, co pozwala im skuteczniej reprezentować interesy wsi podczas planowania inwestycji i podziału środków. Uproszczono także zasady korzystania z funduszu sołeckiego, wydłużając termin na poprawki wniosków do czternastu dni. Wprowadzono obowiązkowe ubezpieczenie sołtysów oraz możliwość tworzenia konwentów i młodzieżowych rad wspierających działania na poziomie sołectwa.
Sołtys jako lokalny menedżer i pierwszy kontakt mieszkańców
W praktyce oznacza to, że mieszkańcy mogą załatwić u sołtysa więcej spraw niż dotychczas. Nadal pozostaje on osobą odpowiedzialną za zwoływanie zebrań wiejskich, pobór podatku rolnego i leśnego w wielu gminach oraz realizację uchwał dotyczących sołectwa. Jednocześnie staje się lokalnym menedżerem, który może zarządzać infrastrukturą, inicjować projekty społeczne i współdecydować o kierunkach rozwoju wsi. Sołtys jest pierwszym kontaktem mieszkańców w sprawach dotyczących inwestycji, potrzeb społecznych czy problemów infrastrukturalnych.
Święto tych, którzy budują wspólnotę
Dzień Sołtysa to okazja, aby docenić pracę osób, które często działają społecznie, poświęcając swój czas i energię na rzecz lokalnych wspólnot. To właśnie te wszystkie osoby integrują mieszkańców, organizują wydarzenia, dbają o infrastrukturę i przekazują władzy gminnej informacje na temat potrzeb swojego sołectwa. W 2026 roku ich rola staje się jeszcze ważniejsza, a nowe przepisy otwierają przed nimi możliwości, które mogą realnie wpłynąć na jakość życia na polskiej wsi.
Wszystkim Sołtyskom i Sołtysom w dniu Waszego święta życzymy satysfakcji z pełnionej funkcji, nieustającej energii do działania na rzecz polskiej wsi oraz pomyślności w realizacji wszystkich planów i zamierzeń.
Źródła:
- Ustawa z dnia 12 września 2025 r. o zmianie ustawy o samorządzie gminnym oraz ustawy o funduszu sołeckim. (zmiany obowiązujące od 1 stycznia 2026 r.)
- https://www.gov.pl/web/uw-mazowiecki/dzien-soltysa-2025
- https://nck.pl/projekty-kulturalne/projekty/ojczysty-dodaj-do-ulubionych/ciekawostki-jezykowe/soltys,c,50005
