Koniec roku sprzyja podsumowaniom i refleksji nad tym, co udało się osiągnąć, a jednocześnie zachęca do wyznaczania nowych celów na kolejne 365 dni. Wśród wielu planów warto umieścić ten najważniejszy: troskę o zdrowie. W kontekście pracy i bezpieczeństwa pracy będzie to oznaczało zadbanie o swój dobrostan fizyczny, psychiczny i społeczny. Rok 2025 w KRUS upłynął pod hasłem „Dobrostan rolnika” – kampanii, której celem było popularyzowanie wiedzy o zdrowiu, profilaktyce i zapobieganiu wypadkom oraz chorobom zawodowym. To dobry moment, aby podsumować, z jakimi wyzwaniami mierzą się rolnicy i jak mogą realnie zadbać o siebie przez kolejne 365 dni nadchodzącego roku.
Zdrowie rolnika – wyzwania i zagrożenia
Praca rolnika wiąże się z wieloma obciążeniami, które mogą prowadzić do schorzeń, formalnie uznawanych za choroby zawodowe. Wśród nich znajdują się m.in.:
- choroby odkleszczowe (borelioza, kleszczowe zapalenie mózgu),
- pylica płuc i astma oskrzelowa,
- ciężkie reakcje alergiczne i alergiczny nieżyt nosa,
- nowotwory związane z narażeniem na czynniki rakotwórcze,
- choroby skóry,
- przewlekłe choroby układu ruchu wynikające ze sposobu wykonywania pracy,
- przewlekłe choroby obwodowego układu nerwowego,
- choroby zakaźne i pasożytnicze oraz ich następstwa.
Są to schorzenia wynikające z charakteru pracy rolniczej – intensywnej fizycznie, wykonywanej w zmiennych warunkach atmosferycznych, często pod presją czasu. Rolnictwo to również zawód o wysokim ryzyku problemów ze zdrowiem psychicznym. Na rolników oddziałują m.in.: niepewność finansowa i prawna, nieprzewidywalna pogoda, izolacja społeczna, brak odpoczynku, duża odpowiedzialność za gospodarstwo i rodzinę. Długotrwały stres może prowadzić do bezsenności, podwyższonego ciśnienia, spadku energii, drażliwości, wycofania społecznego, utraty radości życia czy sięgania po używki.
W interpelacji poselskiej z marca 2025 r. zwrócono uwagę na poważne obciążenie psychiczne osób pracujących w rolnictwie. Wskazano, że na terenach wiejskich dochodzi do wielu tragedii, a dostęp do specjalistycznej pomocy psychologicznej jest ograniczony. Ministerstwo Rolnictwa, powołując się na dane Policji i GUS, podało, że w 2024 r. odnotowano 123 przypadki samobójstw wśród rolników – najmniej od 2017 r. W wielu przypadkach nie udało się ustalić jednoznacznej przyczyny. Niezależnie od statystyk, jedno jest pewne: zdrowie i dobrostan rolników wymaga realnego wsparcia i uwagi.
Dobrostan a dobrobyt
Dobrostan to nie tylko brak choroby. To stan równowagi między zdrowiem fizycznym, psychicznym a relacjami społecznymi danego człowieka. Psychologia pozytywna podkreśla, że dobrostan psychiczny nie oznacza ciągłej radości. To zdolność do przeżywania pozytywnych emocji, budowania relacji, angażowania się w działania dające poczucie sensu i przepływu (ang. flow). W rolnictwie źródłem sensu może być troska o ziemię, kontynuacja rodzinnej tradycji, praca ze zwierzętami, rozwój gospodarstwa czy udział w lokalnej społeczności. Relacje rodzinne i sąsiedzkie pełnią funkcję ochronną, a zaangażowanie w pracę może przynosić satysfakcję – o ile nie prowadzi do przeciążenia. Pojęcia tego nie należy mylić z dobrobytem, czyli zasobem dóbr konsumpcyjnych i środków finansowych pozostających do dyspozycji człowieka. Jednak subiektywnie dobrobyt może być postrzegany jako element składowy dobrostanu psychicznego.
5 kroków do dobrego samopoczucia psychicznego rolnika
Praca w rolnictwie jest wymagająca — łączy odpowiedzialność za całe gospodarstwo i stanowi o przyszłości rodziny. W natłoku obowiązków łatwo zapomnieć o sobie, a to właśnie dobrostan jest fundamentem bezpiecznej i efektywnej pracy. Badania nad zagadnieniem well-being czyli dobrostanu człowieka pokazują, że istnieje pięć prostych kroków, które mogą realnie poprawić odporność psychiczną i zdrowie (przyjęto akronim CLANG: connect, be active, give, keep learning, take notice). Polegając na tej prostej zasadzie CLANG można w szczegółach przepisać instrukcję dla każdego rolnika, jak poprawić swoje samopoczucie i samoocenę.
- Rolniku, rozmawiaj
Życie na wsi bywa samotne, a praca w gospodarstwie często pochłania cały dzień. Tym bardziej warto świadomie budować relacje, bo to one dają poczucie przynależności, wsparcie emocjonalne i możliwość dzielenia się codziennymi doświadczeniami.
Co możesz zrobić?
- ustalić choć jeden wspólny posiłek dziennie z rodziną, traktować to jak rytuał rodzinny,
- odwiedzić sąsiada lub porozmawiać z kimś, kto zagadnął pierwszy np. na targu, z tej rozmowy o pogodzie może wyniknąć wiele dobrego,
- zaplanować spotkanie z przyjaciółmi, kuzynami, nawet jeśli rzadko jest na to czas,
- częściej rozmawiać z dziećmi, żoną, mężem, rodzicami – zamiast włączać telewizor w przerwie czy po pracy,
- zaangażować się w działania lokalnych inicjatyw, KGW, OSP, lokalnych grup rolniczych, czy w życie parafii,
- skorzystać z telefonu lub wideorozmów, gdy nie można spotkać się osobiście.
Unikaj opierania relacji wyłącznie na SMS-ach i mediach społecznościowych — to nie zastąpi prawdziwego kontaktu z drugim człowiekiem i żywej wymiany myśli.
- Rolniku, bądź aktywny fizycznie
Rolnictwo jest pracą fizyczną, ale nie każda aktywność w gospodarstwie działa jak gimnastyka i ćwiczenia siłowe. Praca rolnika często jest jednostronna, obciążająca i wykonywana w pośpiechu. Dlatego warto wprowadzić świadomy, zaplanowany ruch, który wzmocni ciało i poprawi nastrój. Aktywność fizyczna podnosi poczucie własnej wartości, pomaga wyznaczać i osiągać cele, poprawia nastrój dzięki zmianom chemicznym w mózgu, zmniejsza napięcie i stres.
Co możesz zrobić?
- zaplanuj krótkie spacery po obejściu po zakończonej pracy,
- wykonuj proste ćwiczenia rozciągające, aby odciążyć kręgosłup,
- skorzystaj z roweru zamiast samochodu,
- zacznij ćwiczyć siłowo z lekkim obciążeniem, to poprawi stabilizację całej sylwetki,
- zaplanuj aktywność na świeżym powietrzu, nie tylko „przy pracy”, zaproś do tej aktywości swoich bliskich, dzieci.
Czego unikać?
Przetrenowania i przemęczenia – najważniejsze jest znalezienie ruchu, który będzie sprawiał przyjemność i pobudzi produkcję endorfin (hormonów szczęścia).
- Rolniku, ucz się nowych umiejętności
W rolnictwie nauka trwa całe życie, zmieniają się technologie, przepisy prawne, metody uprawy i hodowli. Pojawiają się nowe środki ochrony roślin, szkodniki i choroby. Bycie na bieżąco z nowościami i rozwijanie nowych umiejętności wzmacnia poczucie sprawczości, daje satysfakcję i buduje pewność siebie.
Co możesz zrobić?
- nauczyć się nowego przepisu lub sposobu przetwarzania żywności, np. spróbować zrobić samodzielnie ser czy ocet jabłkowy,
- podjąć nowe zadanie w gospodarstwie, np. obsługę nowej maszyny,
- naprawić coś samodzielnie, korzystając z poradników wideo czy korzystając z doświadczenia tzw. majstrów,
- zapisać się na kurs rolniczy, szkolenie KRUS, ODR lub warsztaty,
- spróbować nowego hobby — majsterkowania, fotografii, ogrodnictwa, rękodzieła,
- zasiać eksperymentalnie nową roślinę w ogrodzie, wypróbować nową praktykę agrotechniczną na małym areale, tak by mieć własne zdanie w danym temacie,
- zakupić ozdobną kurę czy królika, dzieci na pewno się ucieszą,
- przeczytać artykuły z innej rolniczej specjalizacji, zainteresować się czymś nowym, wzbudzić w sobie ciekawość.
Czego unikać?
Uczenia się dla papierka. Jeśli nie ma takiej potrzeby i nie musisz zdobywać formalnych kwalifikacji skup się na czerpaniu radości z nauki i nawiązywaniu relacji z innymi kursantami.
- Rolniku, bądź życzliwy
W społecznościach wiejskich pomoc sąsiedzka ma ogromną wartość. Drobne gesty życzliwości poprawiają samopoczucie, wzmacniają więzi i dają poczucie sensu.
Co możesz zrobić?
- podziękować komuś za pomoc,
- zapytać sąsiada lub członka rodziny, jak się czuje — i naprawdę wysłuchać,
- spędzić czas z kimś, kto potrzebuje towarzystwa,
- pomóc przy drobnej naprawie lub pracy w gospodarstwie,
- zaangażować się w wolontariat lokalny, np. OSP, KGW, szkołę czy parafię.
Unikaj bycia interesownym. Dawaj swój czas i dziel się tym, co masz, bez oczekiwania czegoś w zamian.
- Rolniku, ciesz się chwilą!
W rolnictwie łatwo żyć wg harmonogramu dnia, od zadania do zadania, od wschodu do zachodu słońca. Bycie uważnym pomaga zatrzymać się, zauważyć własne emocje i potrzeby oraz lepiej radzić sobie z wyzwaniami.
Co ci pomoże?
- krótkie przerwy na oddech i rozciągnięcie,
- świadome zauważanie otoczenia — zapachów, dźwięków, natury,
- obserwowanie własnych myśli bez oceniania,
- skupienie się na jednej czynności zamiast robienia kilku naraz,
- docenianie małych sukcesów dnia codziennego,
- spożywanie posiłków w wolniejszym tempie – to pomoże zapanować nad apetytem,
- zainspiruj się tym, czym zachwycają się twoje dzieci, żona, mąż, rodzice, ciesz się razem z nimi z małych rzeczy,
Uważność pomaga lepiej rozumieć siebie, zmniejsza napięcie i poprawia koncentrację, tak ważną przy pracy z maszynami i zwierzętami.
Unikaj porównywania i negowania własnych małych sukcesów. Dopiero z perspektywy czasu można ocenić właściwie swoje osiągnięcia.
Młodzi nie boją się zmian
Dobrostan rolnika, czyli zdrowie fizyczne, psychiczne i społeczne nie jest dodatkiem do życia, lecz jego fundamentem, warunkiem bezpiecznej pracy i codziennego funkcjonowania. Na przestrzeni lat widać, jak zmienia się rolnictwo i zawód rolnika. Młodzi rolnicy wiedzą jak ważne jest zachowanie odpowiednich proporcji pomiędzy pracą a życiem rodzinnym i odpoczynkiem. Jako redakcja z roku na rok zauważamy to w pracach konkursowych „Ucz się na maksa” , gdzie uczniowie szkół rolniczych odpowiadają na zadania konkursowe i nie boją się zmian – na opisane w kazusie konkursowym problemy chętnie proponują przebranżowienie się rolnika, zmianę specjalizacji gospodarstwa, czy wprowadzenie dodatkowych form działalności takich jak ścieżka edukacyjna czy mini zoo. W ich pracach konkursowych przewija się temat troski o zdrowie rodziców, ale i potrzeba znalezienia czasu na własne pasje i aktywności pozarolnicze, tak aby nie ulec wypaleniu.
W nowym roku zadbam o siebie!
Śmiech to zdrowie, można więc zażartować, że gdyby istniał ekoschemat „dobrostan rolnika”, łatwiej byłoby nam wszystkim pilnować własnego zdrowia. Jednak, parafrazując Mickiewicza, dopiero ten, kto zdrowie utraci, w pełni rozumie jego wartość. Dlatego warto troszczyć się o swój dobrostan każdego dnia, nie tylko od święta. Jeśli nie na wszystko mamy wpływ, to wiele zależy od codziennych wyborów i uważności na siebie. Początek nowego roku to doskonały moment, by świadomie postawić sobie cel na kolejne 365 dni i wprowadzić drobne zmiany, zadbać o relacje, rozwijać nowe umiejętności i pozwolić sobie na świadomy odpoczynek. W 2026 częściej się uśmiechajmy i bądźmy dla siebie życzliwsi, tego nigdy w nadmiarze.
Źródła
Aked J., Marks N., Cordon C., Thompson S. Five Ways to Wellbeing: Communicating the Evidence, New Economics Foundation, 22.10.2008. https://neweconomics.org/2008/10/five-ways-to-wellbeing
Giza E., Podstawka M. Choroby zawodowe rolników ubezpieczonych w KRUS, https://www.gov.pl/web/krus/choroby-zawodowe-rolnikow-ubezpieczonych-w-krus—ewa-giza-marian-podstawka
Interpelacja nr 8732 do Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi w sprawie fali samobójstw na polskiej wsi, zgłaszający: Jarosław Sachajko, data wpływu: 18.03.2025. https://www.sejm.gov.pl/sejm10.nsf/InterpelacjaTresc.xsp?key=DF4DBB
Państwowa Inspekcja Pracy, Główny Inspektorat Pracy Dobrostan człowieka w rolniczym środowisku pracy, Warszawa 2023.
Chojnicki J. Rolnik – zawód niebezpieczny (materiały pomocnicze, PDF). https://bhpwrolnictwie.pl/materialy-pomocnicze/wydawnictwa
The People in Dairy: https://thepeopleindairy.org.au/home/farm-safety/manual/farmer-wellbeing/
Grafika:
https://content.govdelivery.com/accounts/UKDEVONCC/bulletins/29357f5
Zdjęcia:
https://pixabay.com/
