Rok obowiązywania warunkowości społecznej w rolnictwie

Początek 2025 roku przyniósł rolnikom w całej Unii Europejskiej zmianę, która od razu wzbudziła wiele dyskusji i emocji. Wprowadzono warunkowość społeczną (social conditionality), czyli mechanizm po raz pierwszy powiązujący dopłaty bezpośrednie z przestrzeganiem prawa pracy i zasad bezpieczeństwa w gospodarstwach. Po niemal dwunastu miesiącach obowiązywania widać już wyraźnie, że nie jest to jedynie formalny dodatek do systemu dopłat, lecz narzędzie realnie wpływające na codzienność wielu rolników i przedsiębiorców rolnych.

Podstawa prawna i zakres kontroli

Warunkowość społeczna została wprowadzona na podstawie art. 14 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/2115. Zgodnie z tymi przepisami państwa członkowskie, w tym Polska, musiały włączyć do systemu płatności bezpośrednich mechanizm uzależniający wysokość wsparcia od przestrzegania wybranych norm prawa pracy oraz zasad BHP. W Polsce regulacje te zaczęły obowiązywać od 1 stycznia 2025 r., a ich wdrożenie doprecyzowano ustawą z 21 lutego 2025 r. Nowe zasady dotyczą wyłącznie gospodarstw, w których zatrudnia się osoby fizyczne, niezależnie od tego, czy pracują na umowę o pracę, czy jako samozatrudnieni. W praktyce oznacza to, że kontrolami objęci są rolnicy, którzy już wcześniej podlegali nadzorowi Państwowej Inspekcji Pracy. To właśnie PIP odpowiada za przeprowadzanie kontroli, natomiast Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, jako podmiot zarządzający dopłatami, ustala wysokość ewentualnych obniżeń płatności na podstawie wyników kontroli.

Dotychczas wymogi warunkowości obejmowały jedynie trzy obszary: środowisko, dobrostan zwierząt i higienę roślin. Wprowadzenie czwartego filaru, tj. społecznego, znacząco poszerzyło zakres odpowiedzialności gospodarstw.

Obowiązki i ryzyka

Warunkowość społeczna nie tworzy nowych obowiązków, raczej egzekwuje te, które już istnieją. Rolnik musi wykazać, że zatrudnia pracowników legalnie, zgłasza ich do ZUS, odprowadza składki i podatki, zapewnia szkolenia BHP, dba o sprawność maszyn oraz przestrzega norm czasu pracy. W przypadku pracowników sezonowych szczególne znaczenie mają warunki zakwaterowania i bezpieczeństwo podczas zbiorów.

Jeśli inspektorzy PIP stwierdzą naruszenia, dopłaty mogą zostać obniżone. Skala sankcji zależy od rodzaju i wagi naruszenia, od kilku do nawet  kilkudziesięciu procent płatności. W skrajnych przypadkach rolnik może stracić znaczną część należnego wsparcia.

Perspektywa OECD na wprowadzone zmiany w UE

Analitycy OECD (Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju) podkreślają, że wprowadzenie warunkowości społecznej jest jedną z najważniejszych zmian instytucjonalnych w europejskiej polityce rolnej ostatnich lat. Jej celem jest ochrona pracowników oraz uporządkowanie procesów organizacyjnych w gospodarstwach rolnych i przedsiębiorstwach z tego sektora. W wielu miejscach problemy wynikały z braku wiedzy, niedbale prowadzonej dokumentacji czy pomijania procedur. Nowe przepisy mają te niedociągnięcia ograniczyć i zwiększyć transparentność zatrudnienia.

Zmiana nie jest odczuwalna w każdym gospodarstwie w takim samym stopniu, ponieważ farmy w UE są mocno zróżnicowane. Tam, gdzie pracują wyłącznie domownicy – czyli w typowych gospodarstwach rodzinnych – warunkowość społeczna pozostaje praktycznie niezauważalna. Najbardziej dotyka sektorów opierających się na pracownikach sezonowych i najemnych: warzywnictwa, sadownictwa, gospodarstw specjalistycznych oraz dużych gospodarstw towarowych. To właśnie tam najczęściej pojawiały się problemy z dokumentacją, zakwaterowaniem czy organizacją pracy.

Wyzwania na przyszłość 

Warunkowość społeczna wymaga jeszcze doprecyzowania przepisów oraz większego wsparcia doradczego dla rolników. Pewne jest jednak, że kontrole będą kontynuowane, a gospodarstwa będą stopniowo podnosić standardy organizacyjne. Po prawie roku funkcjonowania widać, że jest to narzędzie, które realnie wpłynęło na sposób działania gospodarstw – od organizacji pracy, przez bezpieczeństwo, po relacje z pracownikami. Na podsumowanie kontroli przez PIP trzeba jeszcze trochę poczekać, dopiero wtedy będzie można ocenić skalę wykrytych nieprawidłowości.